اسکناس

از ویکی‌مبنا
Share/Save/Bookmark
پرش به: ناوبری، جستجو

معادل انگلیسی: Bank Note

مخفف:

موارد کاربرد: بانکداری

توضیحات

هر کاغذ، برگ یا سندی که از بانک صادر شود و حکم پول نقد داشته باشد. به‌طور خاص در بسیاری از کشورها به پول بیرونی صادره توسط بانک مرکزی در قالب کاغذ، اسکناس یا مواردی ازاین‌دست اطلاق می‌شود. به عقیده مورخان استفاده از پول کاغذی به سلسله سونگ (۹۶0–۱۲۷۹) در چین برمی‌گردد. اولین اسکناس واقعی به اسم «جیائوزی» در منطقه چنگدو از ایالت سشوآن چین در۱۰۲۳میلادی استفاده شده است. بعدها سلسه یوآن (۱۲۷۱–۱۳۶۸)، سلسه مینگ (۱۳۶۸–۱۶۴۴) و سلسه گینگ (۱۶۴۴–۱۹۱۱) نیز از پول کاغذی استفاده کرده‌اند. بدین ترتیب چین را باید پیش‌قراول استفاده از اسکناس دانست. بعدها اسکناسی در دوران فرمانروایی قوبیلای‌خان مغول در چین به کوشش وزیر ایرانی او، سید اجل عمر شمس‌الدین،گسترش یافت. سید اجل یکی از ایرانیان دانشمند و توانمندی بود که مغول‌ها به پایتخت خود کوچ داده بودند. او حدود ۲۵ سال وزارت کرد و تا زمانی که این جایگاه را داشت، پول کاغذی، که چاو نام داشت، به‌خوبی دادوستدها را سامان داده بود. در سال ۶۹۳ هجری قمری برابر با ۱۲۹۳ میلادی، زمانی که گیخاتوخان مغول، پنجمین پادشاه سلسله ایلخانیان بر ایران فرمانروایی می‌کرد، در نتیجه هزینه شدن بیش از اندازه‌ی زر و سیم برای خوش‌گذرانی خان مغول و اطرافیانش، خزانه کشور تهی شد و حتی برای غذای روز نیز پول کافی در دسترس نبود. در همین زمان بیماری وبای گاوی بسیاری از دام‌های ایران را نابود ساخت و بدین‌سان قسمت عمده درآمد کشور که از راه گله‌داری تأمین می‌شد، قطع و خزانه مملکت تهی شد. صدراعظم ایران، صدرالدین احمد خالدی زنجانی ملقب به صدر جهان از عهده رفع این بحران مالی برنیامد و عاجز ماند. در این میان، فردی به نام عزالدین ‌محمد بن مظفر بن عمید، که از وضعیت چین و سرزمین‌های زیر فرمان قاآن آگاه بود، خود را به صدرجهان ‌زنجانی، رسانید و به او پیشنهاد کرد به جای زر و سیم، چاو را در سرزمین ایلخانان رواج دهد و بحران مالی را از این راه حل کند. وزیر پیشنهاد وی را کار ساز تشخیص داد و درباره آن با «پولاد چنگ سانگ» سفیر چین در دربار ایران نیز مشورت کرد و سپس پیشنهاد چاپ پول کاغذی را به پادشاه عرضه داشت. به فرمان ایلخان خرید و فروش با زر و سیم ممنوع شد و در هر شهری اداره‌ای به نام چاوخانه بنیان‌گذاری شد و پول کاغذی برای مدتی، هر چند کوتاه چاپ و رواج پیدا کرد. برای این منظور ۱۰ مرکز چاوخانه در تبریز بنیاد شد و از اداره مرکزی برای هر یک از شعبات چاوخانه در سایر ولایات یک مدیر یا متصرف و یک بازرس مالیات یا بیجکچی و یک حسابدار یا خازن فرستاده شدند. به این ترتیب، مقدمات چاپ پول کاغذی که آن را «چاو مبارک» نامیده بودند، فراهم شد. طرح چاو به صورت وارونه بر روی یک قطعه چوبی (به گونه‌ای که امروز کلیشه خوانده می‌شود) حکاکی شده، کاغذ آن از خمیر پوست درخت توت و رشته‌هایی که در برگ این درخت است درست شده و این خمیر در میان دو لایه نمد گذاشته می‌شد تا خشک شود و به صورت کاغذ درآید. بدین ترتیب ابداع صنعت چاپ در آن زمان نیز به نوبه خود درخور توجه است. این در صورتی است که خیلی از اروپاییان گوتنبرگ را مبتکر چاپ می‌شناختند، در صورتی که ۷۰۰ سال پیش از این، حداقل ۱۰ مرکز چاپ در ایران وجود داشته است و در دوران حکومت سلسله تانگ در چین (906-618 پیش از میلاد مسیح) قدیمی‌ترین نمونه‌های صنعت چاپ دیده شده است.. به هر حال اولین اسکناس ایران روز شنبه نوزدهم شوال سال ۶۹۳ هجری قمری در شهر تبریز منتشر شد. پول‌هایی که در تبریز منتشر شد و از نیم درم تا ده درم ارزش داشت، قطعه کاغذی مستطیلی شکل بود که دو طرف آن شهادتین و در زیر آن، لقب مغولی کیخاتو (ایرنجین تورجی) چاپ شده بود، در وسط اسکناس دایره‌ای چاپ کرده بودند که در آن ارزش اسمی اسکناس قید شده بود و در پایین اسکناس نیز جمله اخطار زیر به چاپ رسیده بود«پادشاه جهان در تاریخ سنه ۶۹۳ این چاو مبارک را در ممالک روانه گردانید. تغییر و تبدیل‌کننده را با زن و فرزند به یاسا رسانیده، مال او را جهت دیوان بردارند.» اگرچه نام چاو و چاوخانه به صورت چاپ و چاپ‌خانه در زبان ایرانی ماندگار شد. ولی چاو در جامعه ایرانی چندان پذیرفته نشد و با شورش مردم تبریز و سپس شیراز زمینه اعتراض سراسری فراهم شد و چاو مبارک به «چاو نامبارک» لقب گرفت و به سرنوشت چاو در چین دچار شد. در دوره رنسانس، نشر اوراق تبدیل‌پذیر به فلزات گران‌بها مثل طلا و نقره باعث رونق هرچه بیشتر بانکداری در اروپا گردید و بانک‌ها محلی برای قبول سپرده‌های نقدی مردم و دولت شدند. پراخت وام و اعطای اعتبار توسعه پیدا کرد و چک یا همان پول بانکی کم کم جزو پول‌های در گردش شد. فعالیت و قدرت پولی این بانکداران به قدری توسعه پیدا کرد که حتی به پادشاهان و حکام پول قرض می‌دادند. حدود شش قرن بعد از چاو، نشر بیجک توسط صرافان ایرانی سرآغاز تحولی بزرگ در اقتصاد داخلی کشور بود. بیجک کلمه‌ای است هندی و به سندی گفته می‌شود که بی‌شباهت به اسکناس زرگرهای آن دوران نبوده است. بیجک، نقش در خور توجهی در مبادلات آن روز ایران و در مراکز پر رونق بازرگانی آن روزگار به ویژه در تبریز، اصفهان و شیراز بازی کرد و حتی وسیله‌ای برای رفع مضیقه پولی در بازار شد اما هیچ‌گاه نتوانست در سطحی گسترده شبیه اسکناس شود و سرانجام هم انتشار آن به علت واگذاری انحصاری نشر اسکناس به بانک شاهنشاهی در دوره قاجار ممنوع و متوقف شد. در دوره معاصر، نخستین اسکناس امروزی در ۵ ژانویه سال ۱۶۹۱ میلادی در بانک استکهلم سوئد دنیا چاپ شد که هم‌اکنون هم در موزه این بانک موجود است. این اسکناس کردیتیس سدلار نام داشت. البته سه سال بعد که این بانک ورشکسته شد چاپ اسکناس تا سال 1701 در سوئد متوقف شد. در سال 5-1694 در زمان جنگ انگلستان و فرانسه، بانک انگلستان با هدف افزایش منابع مالی جنگ اقدام به صدور اوراق بی‌نامی نمود که روی آن‌ها تعهد بازپرداخت یک ارزش مالی مشخص درج شده و دارنده می‌توانست در هر لحظه که اراده کند آن را به پول رایج آن زمان یعنی سکه تبدیل نماید. در سال 1754 قانونی وضع شد که به موجب آن اندازه ورق اسکناس، طرح روی آن، مبالغ اسکناس و ... ساماندهی شد.

انتشار پول کاغذی در فرانسه وهمزمان با دوره انقلاب کبیر آغاز گشت. مجلس ملی فرانسه در ۲ نوامبر سال 1789 میلادی، طبق قانون همه املاک و اراضی متعلق به کلیسا را ملی اعلام کرد و آن‌ها را به دولت آن کشور واگذاشت. دولت به وثیقه اراضی و املاک مزبور، اوراقی به نام آسینیا را برای تضمین پرداخت منتشر کرد که در واقع همان اسکناس بود. در روسیه و همزمان با حکمرانی کاترین کبیر در سال 1769، اولین اسکناس توسط بانک اسساینیشن منتشر شد. در زبان روسی به صورت آسیگناف تلفظ می‌شد و در زمان فتحعلی شاه قاجار این کلمه وارد زبان فارسی شده و به دلیل تلفظ مشکل آن برای فارسی زبانان اسکناس نام گرفت. در ایتالیا، دولت در سال 1882 اقدام به انتشار اولین سری از اسکناس‌ها نمود. در ایلات متحده، دولت برای اولین بار در سال 1862 اقدام به انتشار اسکناس نمود.

در ایران نخستین بانکی که به چاپ اسکناس برای ایران پرداخت، بانک جدید شرق بود که مرکزش در لندن قرار داشت و اسکناس‌های چاپ‌شده توسط این بانک در بانک بازرگانی ایران انتشار می‌یافت. اسکناس‌های منتشرشده توسط این بانک از پنج قران به بالا بود. در سال ۱۲۶۷ هجری قمری، امتیاز چاپ اسکناس از بانک جدید شرق به بانک شاهی واگذار شد. بانک شاهنشاهی ایران طبق قرارداد رویترز حق انحصاری نشر اسکناس را داشت، اما چاپ اسکناس همچنان در بانک جدید شرق انجام می‌گرفت و سیاست‌های پولی را نیز همین بانک تعیین می‌کرد. در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی، نمایندگان نخستین مجلس شورای ملی خواستار تاسیس بانک ملی شدند اما تا سال ۱۳۰۶ بانک کلی به تصویب نرسید تا سرانجام در ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ شروع به کار کرد. بانک شاهنشاهی تا سال ۱۳۰۹ شمسی به فعالیت خود ادامه می‌داد.

آلمانی‌ها نیز در جریان جنگ جهانی اول بانک آلمان را در شهر کرمانشاه بنیان ‌گذاری کردند تا بتوانند برای پشتیبانی از نیروهای خود در منطقه ۴ میلیون مارک را به پول ایران تبدیل کنند. اما مردم به اسکناس‌های این بانک اعتماد کافی نداشتند و پس از اندکی دسته دسته به بانک آلمان می‌رفتند و درخواست می‌کردند اسکناس‌های آنان را به طلا و نقره تبدیل کنند. این بانک پس از پایان یافتن جنگ جهانی اول و بیرون رفتن نیروهای آلمانی و عثمانی از ایران، برای همیشه برچیده شد.

انتشار اسکناس‌ها تا تاریخ ۲۳/02/۱۳۰۹ خورشیدی برابر با ۱۹۳۰ میلادی توسط بانک شاهنشاهی بود و سپس این امتیاز به بانک ملی ایران واگذار شد. امتیاز حق انحصاری نشر اسکناس از سوی دولت ایران به مبلغ ۲۰۰ هزار لیره خریداری شد. همچنین طبق ماده ۳ تصویب نامه شماره ۹۵۱۳ مورخ ۲۹/۱۲/۱۳۱۰ هیئت وزیران مقرر گردید که اسکناس‌های بانک شاهنشاهی تا آخر خرداد ۱۳۱۱ از جریان خارج گردد. بعد از خارج شدن اسکناس‌های بانک شاهنشاهی از جریان برای اولین بار در تاریخ کشور به موجب قانون اصلاح واحد و مقیاس پول مصوب ۲۲/۱۲/۱۳۱۰ انحصار چاپ و انتشار مبلغ 340/000/000 ریال اسکناس در ایران به مدت ده سال به بانک ملی ایران واگذار شد که پس از ده سال در صورتی که قانونی این حق را لغو نکند برای ده سال دیگر به خودی خود تمدید شده و به همین ترتیب برای دوره‌های ده ساله بعد. بدین ترتیب اسکناس‌های بانک ملی از فروردین ۱۳۱۱ خورشیدی به جریان گذاشته شدند و تا سه ماه بعد اسکناس‌های بانک شاهنشاهی و بانک ملی تواماً رواج داشت تا این‌که اسکناس‌های بانک شاهنشاهی کلاً در تیر ماه ۱۳۱۱ از جریان خارج گردیدند. پس از واگذاری حق نشر اسکناس به بانک ملی ایران، تشکیلات محدودی پدید آمد. این تشکیلات به موازات تحول و توسعه بانک ملی، تکامل یافت و به «چاپخانه بانک ملی ایران» معروف شد. این چاپخانه که در سال ۱۳۱۷ خورشیدی با نام «بنگاه چاپخانه» تأسیس شده بود، به تدریج به یکی از معتبرترین چاپخانه‌های کشور و خاورمیانه تبدیل شد. بنای ساختمان چاپخانه بانک ملی ایران که توسط فرانسوی‌ها طراحی و ساخته شده بود، در سال۱۳۱۹خورشیدی به اتمام رسید و امروزه «شرکت چاپ بانک ملی ایران» نام دارد. با تصویب قانون پولی و بانکی کشور در خرداد ماه ۱۳۳۹ خورشیدی و به دنبال تفکیک عملیات تجاری از چاپ اسکناس و سیاست‌های پولی و اعتباری، لزوم ایجاد بانک مرکزی ایران مطرح شد. طبق قانون مذکور کلیه امور مربوط به چاپ اسکناس و ضرب سکه و پشتوانه آن به بانک مرکزی محول گردید. همچنین انتشار اسکناس که قبلاً با هیئت مشترکی بود منحصراً به بانک مرکزی ایران واگذار گردید. در سال ۱۳۵۱ سازمان تولید اسکناس و مسکوک (ستام) تأسیس شد و طرح تأسیس چاپخانه‌ای برای چاپ اسکناس مطرح شد. در سال ۱۳۶۱ ساختمان چاپ اسکناس تکمیل و چاپ اسکناس به صورت آزمایشی با چاپ اسکناس‌های ۲۰۰ ریالی به طور رسمی در ایران آغاز شد، بدین ترتیب از سال ۱۳۶۲ به بعد با راه‌اندازی چاپخانه داخلی ، ۵۰ درصد از نیاز داخلی تأمین گردید . و از سال ۱۳۶۷ تمامی اسکناس‌های جمهوری اسلامی ایران در داخل کشور چاپ می‌شود. هرچند کاغذ، مرکب و وسایل چاپ از خارج از کشور تهیه می‌شد. از سال ۱۳۸۲ به این سو، کاغذ اسکناس با استانداردهای بسیار بالا در داخل تهیه می‌شود. در سال ۱۳۶۸ با توجه به واردات کاغذهای مورد نیاز از خارج، طرح ساخت کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار مطرح شد. در سال ۱۳۸۱ این کارخانه پس از پشت سر گذاردن تولیدات آزمایشی بهره برداری کامل رسید.

انواع

مثال