کارت اعتباری

از ویکی‌مبنا
Share/Save/Bookmark
پرش به: ناوبری، جستجو

معادل انگلیسی:Credit Card

مخفف:

موارد کاربرد: بانکداری

توضیحات

کارت اعتباری، کارتی است که بانک یا مؤسسه اعتباری صادر می‏‌کند و به دارنده آن امکان می‏‌دهد تا کالا یا خدمتی را بدون پرداخت وجه نقد و فقط با ارائه این کارت خریداری کند؛ سپس بهای آن‌ را طی مدت ‌زمان مشخصی به صادرکننده کارت بپردازد.

برخی از محققان، کارت اعتباری را نوعی تسهیلات می‌دانند که با استفاده از آن، دارنده کارت می‌تواند تا سقف اعتباری معینی به خرید کالاها و خدمات اقدام کرده و طی دوره‌ای مشخص، اعتبار دریافتی را تسویه کند یا آنکه متناسب با افزایش دوره، هزینه مازاد (بهره) بپردازد. عمده‌ترین کاربردهای کارت اعتباری شامل تهیه اقلام مصرفی خانوار، تعمیر خودرو، اجاره خودرو، رزرو بلیت هتل و هواپیما و خریدهای اینترنتی است. کارت اعتباری با سایر کارت‌های دیگر از جهاتی متفاوت است. برای مثال کارت‌های بدهی (که کارت‏های برداشت از موجودی نیز نامیده شده و استفاده از آن امروزه در نظام بانکی کشور ایران رواج فراوانی یافته است)، کارت‌هایی هستند که بر روی موجودی فرد در حساب خود صادر می‌شوند. یعنی فرد در حساب خود مبلغی را سپرده‌گذاری کرده و با استفاده از این کارت‌ها نسبت به خرید کالاها یا خدمات اقدام می‌کند. ولی در مقابل، کارت‌های اعتباری شامل نوعی تسهیلات بانک به مشتریان دارای اعتبار است. در واقع مشتری با در اختیار گرفتن این کارت، بدون اینکه وجهی در حساب خود داشته باشد، می‌تواند تا سقف مشخصی نسبت به خرید کالاها و خدمات اقدام کند. همچنین برخی از انواع کارت‌ها با نام کارت پیش‌پرداخت شناخته می‌شوند که از جهاتی با کارت اعتباری تفاوت دارند.


عناصر تشکیل‌دهنده کارت‌های اعتباری

در ساختار رایج کارت‌های اعتباری در بانک‌ها و موسسات اعتباری، چند عنصر یا ذی‌نفع حضور دارند که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

  1. دارنده کارت : هر شخص حقیقی یا حقوقی است که با مراجعه به بانک، کارت اعتباری دریافت می‌کند تا به ‌وسیله آن بتواند بدون پرداخت پول نقد، کالاها و خدمات مورد نیاز را خریداری کرده و مطابق ضوابط، قیمت آنها را به بانک بپردازد.
  2. پذیرنده کارت : کلیه مراکز تجاری، خدماتی و ... که براساس قرارداد با بانک صادرکننده کارت توافق می‌کنند تا در صورت مراجعه دارندگان کارت‌های اعتباری، کالاها و خدمات مورد نیاز آنان را ارائه کرده و سپس بهای آنها را از صادرکننده کارت دریافت کنند.
  3. صادرکننده کارت : بانک یا موسسه اعتباری است که به انتشار کارت‌های اعتباری اقدام کرده و طبق ضوابط خاصی، آنها را در اختیار مشتریان می‌گذارد. بانک یا موسسه ناشر افزون بر عملیات انتشار، با مراکز تجاری و خدماتی قرارداد منعقد می‌کند که در صورت مراجعه دارندگان کارت، مطابق ضوابط، کالا‌ها و خدمات را در اختیار آنان قرار داده و بهای آنها را از بانک دریافت کند.
  4. بانک پرداخت‌کننده : در مواردی که بانک صادرکننده کارت با بانک طرف قرارداد با مرکز تجاری پذیرنده کارت متفاوت است، نیاز به بانک دیگری هست که از آن به عنوان بانک پذیرنده یاد می‌شود؛ در حقیقت بانک پذیرنده (پرداخت‌‌کننده) نقش واسط پرداخت را بین بانک صادرکننده کارت و پذیرنده ایفا می‌کند.

در ساده‌ترین مدل کارت‌های اعتباری در بانکداری متعارف، بانک صادرکننده و پرداخت‌کننده کارت یکی هستند؛ بنابراین، سه جزء در فرآیند کارت اعتباری وجود دارند که عبارت‌اند از: صادرکننده، دارنده و پذیرنده کارت. رابطه حقوقی بین این عناصر نیز قراردادهای فروش و حواله است؛ یعنی دارنده کارت کالا را از فروشگاه خریداری کرده و با قرار دادن کارت در دستگاه پایانه فروش ، فروشنده کالا (پذیرنده) را برای دریافت قیمت کالا به بانک (صادرکننده) حواله می‌دهد. با پرداخت بدهی فروشنده به ‌وسیله بانک، دارنده کارت به بانک بدهکار شده و طبق ضوابط کارت‌های اعتباری در بانکداری متعارف، به سه روش می‌تواند بدهی خود را تسویه کند.

حالت اول، پرداخت در فرصت تنفس (دوره‌ای کوتاه که معمولاً توسط بانک‌ها در نظر گرفته می‌شود، مثلاً یک ماه) است که بدون بهره می‌باشد. یعنی اگر مشتری در این فرصت بدهی خود را بپردازد، نیازی به پرداخت بهره وجود ندارد. حالت دوم، تقاضای تقسیط است. یعنی مشتری به بانک اعلام می‌دارد که قصد دارد بدهی خود را به صورت اقساطی بپردازد که در این حالت بهره مشخصی (بهره تقسیط) روی بدهی وضع می‌شود. حالت سوم، تأخیر در پرداخت است که با بهره دیرکرد همراه خواهد بود. یعنی اگر مشتری در فرصت تنفس بدهی خود را نپردازد و تقاضای تقسیط نیز نکند، با بهره دیرکرد مواجه می‌شود که البته نرخ آن بالاتر از نرخ‌های بهره تقسیط است.

بعد از تحقق معامله و پرداخت بدهی دارنده کارت به‌‌ وسیله بانک صادرکننده، اگر دارنده کارت تا زمان مقرر بدهی خود را با وی تسویه کند، مشکل فقهی پیش نمی‌آید؛ اما اگر تقاضای تقسیط در برابر افزایش بدهی را نماید، از مصادیق روشن ربای جاهلی است که حرمت آن مورد اتفاق تمامی فقها است. اگر هم دارنده کارت تقاضای تقسیط نکند، مشمول جریمه تأخیر خواهد شد که مورد اختلاف فقها بوده و بسیاری از آنها، جریمه تأخیر تأدیه را مشمول حرمت ربا می‌دانند. می‌توان دیگر عواید مالی بانک صادرکننده کارت اعتباری (مانند دریافت عوارض صدور، تمدید و تجدید کارت؛ دریافت عوارض فروش از مراکز فروش؛ دریافت عوارض خرید از دارنده کارت و ...) را تحت عنوان مزد کار یا کارمزد ارائه خدمات به حساب آورد که اشکال شرعی ندارد.[۱]



نوعی کارت پرداخت است که برای اشخاص حقیقی یا حقوقی صادر می‌شود. این کارت به دارنده آن این امکان را می‌دهد که بر پایه نوع قرارداد، از خدمات و کالاهایی برخوردار شده و سامانه صادر کننده کارت بهای آن ‌را بپردازد. به عبارت دیگر یک حد اعتبار به کاربر اختصاص داده می‌شود که می‌تواند با استفاده از آن، پولی را برای پرداخت، قرض بگیرد. کارت اعتباری مهم‌ترين و پرکاربردترين نوع کارت بانکی است، در دنيا ميلياردها کارت اعتباری صادر شده و در اختيار شهروندان قرار دارد. ميزان کارت اعتباری صادره در هر کشور يکی از ملاک‌های توسعه يافتگی آن به شمار می‌آيد.

کارت اعتباری، کارتی با نام است که برای مشتریان بانک افتتاح می‌شود. ميزان اعتبار فرد در قالب کارت اعتباری به وی اعطا و در ابتدا در سرفصل تعهدات بانک ثبت می‌شود. با استفاده از کارت اعتباری و انجام عملیات خرید، به میزان خرید انجام شده، از سرفصل تعهدات بانک نسبت به شخص کسر و به سرفصل بدهی شخص افزوده می‌شود. با استفاده از کارت اعتباری در هر دوره ماهانه، صورت‌حساب مصرف کارت اعتباری صادر و برای فرد ارسال می‌شود، فرد در يک مهلت معمولاً ده روزه می‌تواند نسبت به پرداخت صورت‌حساب و تسویه کامل آن اقدام نمايد که در این صورت علاوه بر مبالغ خرید مبلغی به عنوان کارمزد را باید پرداخت نماید. چنان‌چه شخص در این مدت اقدام به بازپرداخت صورت‌حساب خود ننماید، مانده بدهی بانک شامل مبالغ خرید، مبلغ کارمزد و وجه التزام تبدیل به بدهی تسهيلاتی شخص به بانک می‌شود. چنان‌چه بانک به ازای هر دوره استفاده از کارت که تسویه نشود، اقدام به گشايش يک پرونده اعتباری مستقل از ساير دوره‌ها نمايد در اين ‌صورت مدل تسویه حساب بانک را Instalment و اگر به ازای هر دارنده کارت يک پرونده تسهيلات گشايش شده و بدهی هر دوره به پرونده موجود اضافه شود، اين گونه از مدل تسویه حساب بانک را Minimum Payment می‌گويند. جهت توضیحات بیشتر در این مورد به مدخل روش‌های بازپرداخت اقساط و تسویه کارت اعتباری مراجعه نمایید.

تفکر استفاده از کارت برای خرید، اولین بار در سال 1887 میلادی توسط ادوارد بلامی در رمانی علمی تخیلی و آرمان گرا به نام «نگاه به عقب» مطرح شد. بلامی در رمان خود یازده مرتبه از عبارت «کارت اعتباری» استفاده کرده است. وی این عبارت را برای بهره‌مندی شهروندان از سود اجتماعی به جای مفهوم استقراض مطرح نمود. کارت‌های اعتباری امروزی پیامد تغییری در طرح‌های اعتباری تجاری بودند. این کارت‌ها اولین بار در دهه 40 قرن 20 میلادی صراحتا به منظور فروش سوخت به مالکان اتومبیل‌هایی که تعدادشان روز به روز افزایش می‌یافت، استفاده شد. در سال 1938 شرکت‌های مختلف شروع به پذیرش کارت‌های یکدیگر کردند. در سال 1921 شرکت وسترن یونین برای مشتریان دائمی خود صدور کارت شارژ را آغاز کرد. این کارت‌ها بر روی کارت‌های سهام کاغذی چاپ می‌شد و به راحتی قابل جعل کردن بود. صفحات فلزی معروف به شارژا پلیت که استفاده از آن‌ها در سال 1928 آغاز شد، از جمله اولین اجداد کارت‌های اعتباری بودند که در ایالات متحده از سال‌های 1930 تا اواخر سال‌های 1950 مورد استفاده قرار گرفت. این صفحات مستطیلی در ابعاد 2.5 اینچ در 1.25 اینچ از جنس ورق فلزی بود که اطلاعات مورد نیاز از جمله اطلاعات مشتری شامل نام، شهر و ایالت وی با استفاده از سیستم‌های نظامی برچسب گذاری معروف به داگ‌تگ که برای درج اطلاعات بر روی پلاک‌های نظامی استفاده می‌شد، بر روی آن حک می‌شد.

به همراه این صفحه یک برگه کاغذی برای درج امضا مورد استفاده قرار می‌گرفت. به منظور ثبت یک خرید، صفحه فلزی در فرورفتگی دستگاه مخصوصی با نام ایم‌پرینتر و به همراه آن یک صفحه کاغذی در بالای آن قرار داده می‌شد. ثبت تراکنش در این حالت شامل ثبت اثر اطلاعات حک شده از صفحه فلزی بر روی صفحه کاغذی بود. صفحه فلزی شارژاپلیت علامت تجاری شرکت صنعتی فرینگتون بود و همانند کارت‌های اعتباری فروشگاهی امروزی، توسط تجار بزرگ برای مشتریان متمولشان صادر می شد. در بسیاری از مواقع این صفحات به جای این‌که توسط مشتری نگهداری شود در داخل فروشگاه نگهداری می‌شدند. در این حالت زمانی که یک مشتری مجاز، خریدی را انجام می‌داد، فروشنده صفحه را به منظور تکمیل فرایند خرید مورد استفاده قرار می‌داد. شارژاپلیت‌ها پیش از الکترونیکی شدن فرایند دفترداری که پیشتر در هر فروشگاه به صورت دستی و با استفاده از دفاتر کاغذی انجام می‌شد، این فرایند را تسریع نمود.

خطوط هواپیمایی آمریکا آغاز کننده ارائه کارت سفر هوایی است. در سال 1934 هواپیمایی آمریکا و انجمن حمل و نقل هوایی با ارائه کارت سفر هوایی به عنوان کارت شارژ، فرایند کاری خود را ساده کردند. کارت ارائه شده الگو شماره گذاری خاصی را ارائه می‌کرد که حساب مشتری و صادر کننده کارت را توسط آن قابل شناسایی بود. این کارت سرآغاز استفاده از کارت‌های جهانی مسافرت هوایی یواِی‌تی‌پی شد. با استفاده از این کارت‌ها، مسافران با توجه به اعتبار در نظر گرفته شده برایشان می‌توانستند از سیستم پرداخت اعتباری و تخفیف 15 درصدی استفاده کنند. در سال‌های 1940 تمامی خطوط هوایی داخلی بزرگ آمریکا از این کارت‌ها استفاده می‌کردند و این کارت‌ها در 17 خط هوایی مختلف آمریکا پذیرش می‌شد. در سال 1941 تقریباً نیمی از درآمد خطوط هوایی آمریکا از محل توافق نامه کارت سفر هوایی حاصل شد. علاوه بر این برخی از خطوط هوایی به منظور جذب مسافران جدید از برنامه‌های اقساطی در پرداخت‌ها استفاده می‌کردند. در اکتبر 1948 این کارت‌ها به اولین کارت شارژ معتبر ملی در میان تمامی شرکت‌های عضو انجمن حمل و نقل هوایی بین‌المللی تبدیل شد.

تفکر استفاده از کارت‌های هوشمندی که مشتری را قادر به پرداخت پذیرندگان مختلف نماید، در سال 1950 توسط رالف اشنایدر و فرانک مک نامارا بنیان گذاران داینرز کلوب یکی از شرکت‌های بزرگ در حوزه کارت شارژ به منظور ایجاد کارت‌های چند منظوره توسعه یافت. شرکت داینرز کلوب که تا اندازه‌ای از ادغام دو شرکت داین و ساین شکل گرفت اولین کارت شارژ چند منظوره را ارائه کرد که در هر دوره صورت‌حساب کاملی به مشتری ارائه می‌کرد که می‌بایست توسط وی پرداخت می‌شد. تولید چنین ابزاری بعدها با استفاده از کارت بلانچ به عنوان کارت سفر گروه هتل‌های هیلتون دنبال شد و در سال 1958 توسط امریکن اکسپرس که شبکه جهانی کارت‌های اعتباری را راه‌اندازی نمود، دنبال شد. گرچه این کارت‌ها در ابتدا به صورت کارت شارژ عرضه شدند اما پس از قبول اجرایی بودن تفکر کارت‌های اعتباری توسط بانک امریکا و ارائه کارت اعتباری بانک آمریکارت توسط این بانک، مشخصات کارت‌های اعتباری را نیز کسب کردند. با تمام این‌ها، تا سال ۱۹۵۸، ایجاد یک سیستم مالی و اعتباری که بتواند نظر مثبت حجم بالایی از پذیرندگان را جلب کند ناموفق باقی ماند. در مقابل کارت‌های اعتباری صادر شده توسط تعداد اندکی از پذیرندگان پذیرش می‌شد به طوری که چندین تجربه در این خصوص که توسط بانک‌های کوچک آمریکایی صورت گرفت با شکست مواجه شد. در سپتامبر ۱۹۵۸، بانک آمریکا کارت اعتباری خود با نام تجاری بانک آمریکارت را در ایالت کالیفرنیا رونمایی کرد. این کارت اولین تجربه موفقیت آمیز شناخته شده در حوزه کارت‌ اعتباری مدرن بود (گرچه به دلیل استعفای خالق آن در ابتدای کار با مشکلاتی مواجه بود) و بعدها با متحدان خود در آن سوی‌ آب‌ها، نهایتا به سیستمی به نام ویزا منتج شد که امروز در تمام جهان شناخته شده است. در سال ۱۹۶۶، نطفه‌ مستر کارت هنگامی که گروهی از بانک‌ها کارت شارژی به نام مستر شارژ را به منظور رقابت با بانک آمریکا ایجاد کردند شکل گرفت. شکل‌گیری این موضوع از زمان پیوستن کارت اوریتینگ متعلق به سی‌تی‌بانک که در سال ۱۹۶۷ ارائه شد، به مستر شارژ در سال ۱۹۶۹ صورت گرفت. اولین کارت‌های اعتباری در آمریکا، که بانک آمریکارت مطرح‌ترین آن‌ها بود، به صورت انبوه و بدون نیاز به درخواست مشتریان برای آن‌هایی که به نظر می‌رسید ریسک اعتباری مناسبی دارند، صادر و ارسال می‌شد. در سال 1970 این صدور و ارسال گسترده که در لغت‌نامه بانکداری به دراپس معروف شد، به موجب بی نظمی مالی‌ و هرج و مرجی که ایجاد می‌کرد غیرقانونی اعلام شد، ولی این قانون زمانی اعلام شد که بیش از ۱۰۰میلیون کارت اعتباری برای مردم امریکا صادر شده بود. بعد از سال ۱۹۷۰، تنها فرم‌های خام درخواست کارت‌های اعتباری قابل ارسال به صورت انبوه (بدون نیاز به درخواست مشتری) بود.

با توجه به ماهیت شکننده سیستم بانکداری آمریکا زیر لوای قانون بانکداری آمریکا با عنوان گلاس-استگال که از سال‌های 1960 در این کشور حاکم بود، کارت‌های اعتباری به روشی مؤثر برای افرادی که دائما مجبور به سفر به گوشه و کنار کشور بودند تا اعتبار خود را به نقاطی از کشور که امکان دسترسی مستقیم به امکانات بانکی‌شان را نداشتند انتقال دهند، تبدیل شد. در سال ۱۹۶۶ بارکلی‌کارد در انگلیس به عنوان اولین کارت اعتباری خارج از آمریکا انتشار یافت. برای توضیحات بیشتر در مورد تاریخچه کارت اعتباری به مدخل‌های شرکت‌های بزرگ اعتباری مانند ویزا، امریکن اکسپرس، مستر کارت و ... مراجعه کنید.

امروزه انواع زیادی از کارت‌های اعتباری برپایه مفاهیم اولیه این کارت‌ها برای اشخاص که توسط بانک‌ها صادر می شوند و تحت امتیاز شبکه‌ای از مؤسسات مالی هستند وجود دارد که از آن جمله می‌توان به کارت‌هایی با برندهای سازمان‌ها، کارت‌های اعتباری شرکتی و کارت‌های فروشگاهی و مانند آن اشاره نمود. اگرچه در اواسط قرن بیستم میلادی، کارت‌های اعتباری در آمریکا، کانادا و انگلیس به میزان قابل توجهی مورد اقبال عموم قرار گرفت، اما در بسیاری از نقاط دیگر جهان هم‌چنان استفاده از پول نقد، یا شکل‌های دیگری از سیستم‌های پرداخت کارتی نظیر سیستم پرداخت کارت بلو در فرانسه و یوروکارت در آلمان، فرانسه، سویس و غیره بیشتر مورد استقبال بود. در این کشورها، استقبال عمومی از کارت‌های اعتباری در ابتدا با سرعت پایینی صورت گرفت. به طوری که در دهه‌ ۹۰ میلادی بود که سطح نفوذ این کارت‌ها در این کشورها به آن‌چه در آمریکا، کانادا، و انگلیس در سال‌های قبل بود، رسید. در برخی از کشورها پذیرش و اعتماد به کارت‌های اعتباری هنوز به طور کامل صورت نگرفته است. برای مثال ژاپن هم‌چنان جامعه‌ای مبتنی بر پرداخت نقدی تلقی می‌شود و استقبال از کارت‌های اعتباری تنها به طبقه‌ تجار بزرگ محدود می‌شود، گرچه در این کشور سیستم‌های دیگری مبتنی بر آراف‌آی‌دی در تلفن‌های هوشمند با اقبال بیشتری مواجه شده است. به خاطر وجود مقررات سخت‌گیرانه در سیستم‌های بانکی، برخی کشورها، به خصوص فرانسه، تمایل بیشتری در توسعه و پذیرش کارت‌های اعتباری تراشه ‌محور نشان دادند. این کارت‌ها هم اکنون به عنوان مقبول‌ترین سیستم اعتباری ضدسرقت به حساب می‌آیند. هم‌چنین در برخی کشورها، گسترش استفاده از کارت‌های بدهی و بانکداری آنلاین نسبت به کارت‌های اعتباری بیشتر است.

در سال های اخیر طراحی کارت‌های اعتباری خود تبدیل به معیار مهمی در فروش و عرضه این کارت‌ها شده است. ارزش کارت از نظر صادرکننده آن اغلب به میزان استفاده مشتری از کارت و یا ارزش مالی مشتری بستگی دارد. این امر منجر به گسترش کارت‌های مشارکتی و یا وابسته شده است که در آن طراحی کارت به موجب وجود یک وابستگی خاص (برای مثال، به یک دانشگاه یا گروه اجتماعی خاص) منجر به استفاده بیشتر از کارت می‌شود. در اغلب موارد درصدی از ارزش کارت به سازمان یا گروه وابسته تعلق می‌گیرد. امروزه تنوع کارت‌های اعتباری به طور خیره کننده ای افزایش یافته است.

در ایران صدور کارت اعتباری هم‌چنان با مشکلات عدیده ای روبه‌رو است. مهم‌ترین موانع آن شامل پرهیز بانک‌ها از هرگونه ریسک، وضعیت بد اقتصادی و نبود مقررات شفاف مطابق با بانکداری اسلامی است. تعداد معدود کارت‌ اعتباری در دهه هشتاد شمسی بر مبنای عقود فروش اقساطی و جعاله ثانویه که به بانکداری اسلامی مرتبط می‌شدند صادر شد تا این‌که در دهه نود شمسی، با معرفی عقد مرابحه کارت اعتباری، اسلامی سازی شد. (نوع عقد دقیقاً مرابحه وکالتی)[۲]


انواع

مثال

پانویس

  1. نیازمند به بازبینی ساختاری و محتوایی مجدد
  2. دانشنامه پرداخت و بانکداری الکترونیکی